Ein nær og samlande konge er gått bort

Kong Harald sovna stille inn på Rikshospitalet fredag 28. august klokka 06.35, opplyser Slottet.

Ved fleire høve har han blitt trekt fram som folketekongen, kanskje i aller størst grad etter ein spesiell tale i 2016:

– Nordmenn er einslege, skilde, barnefamiliar og gamle ektepar. Nordmenn er jenter som er glad i jenter, gutar som er glad i gutar, og jenter og gutar som er glad i kvarandre. Nordmenn trur på Gud, Allah, Altet og Ingenting.

Talen gjekk viralt og har sidan blitt trekt fram gong på gong.

Han gjorde det dessutan til målet sitt at kongeparet skulle besøkje alle kommunane i landet.

Det klarte dei nesten, det stod berre att fire kommunar. Rindal og Høylandet i Trøndelag og Siljan og Nissedal i Telemark. Han og dronning Sonja hadde planar om å besøkje desse kommunane i begynninga av september og slutten av oktober.

Nyttårsaftan 2025 kalla han møta med folket ei positiv kraft, ei rein vitamininnsprøyting, og sa at han ved inngangen til 2026 kjende på ei djup takksemd.

Var livredd

Då «folkekongen» Olav døydde 17. januar 1991 verka oppgåva som venta Noregs nye monark, umogleg.

– Eg var lettare livredd, sa kong Harald til NTB i samband med 80-årsdagen.

– For å vere heilt ærleg var eg temmeleg sikker på at eg ikkje kom til å greie det. Han var jo utruleg populær, sa kongen om far sin.

Men populær blei også Harald, som flittig brukte humor i talane sine. Han var kjapp i replikken viss høvet baud seg – til dømes då han i eit NRK-intervju spøkte med at forskingsstasjonen Troll i Antarktis var oppkalla etter dronninga.

Under krisene og katastrofane som ramma Noreg i regjeringstida hans, verka han i særleg grad som varm og nær. Orkanen på Nordvestlandet i 1992 og tsunamien som ramma Søraust-Asia i 2005, er to døme.

Terrorangrep, sjølvmord og korona

Under koronapandemien sette han ord på eit heilt folk si kjensle av å leve i ein ny røyndom.

– Vi kjenner verken igjen kvardagen vår eller verda rundt oss, sa han i ei helsing til folket då Noreg stengde ned i 2020.

Jula 2019 blei kongehuset skaka då den tidlegare svigerson til kongen, Ari Behn, tok sitt liv 1. juledag.

– Av og til er ikkje livet til å halde ut. For enkelte blir det så mørkt at ingenting hjelper. Ikkje eingong kjærleiken til sine aller næraste. Nokon ser ingen annan utveg enn å forlate livet. Dei som står igjen, må leve vidare. Fattigare – utan den dei var glade i, sa kongen i nyttårstalen.

Kongefamilien blei roset for openheita rundt sjølvmordet.

Men for mange er det talen under minneseremonien etter terroren 22. juli 2011 som blir hugsa best.

– Som far, bestefar og ektefelle kan eg berre ane noko av smerta de kjenner. Eg føler med kvar og éin av dykk, sa ein tydeleg gripen konge, som der og då stod fram som ein bestefar for eit heilt land.

Venta ni år på sin Sonja

Kongeparet sjølv hadde ein kronglete veg mot giftarmål og måtte vente heile ni år på kong Olavs løyve. Bryllaupet stod 29. august 1968 i Oslo domkyrkje.

– Ho har betydd alt for meg, sa kong Harald om dronning Sonja under feiringa av parets 40 års bryllaupsdag i 2008.

Kongeparet har alltid vore tydeleg på at barna deira sjølv skulle få bestemme kven dei ville gifte seg med. I 2001 og 2002 kunne ein stolt far gifte bort barna sine.

Kronprinsparet Haakon og Mette-Marit blei gift i Oslo domkyrkje, medan prinsesse Märtha Louise og forfattar Ari Behn gifta seg i domkyrkja i Trondheim.

Dei sistnemnde gjekk frå kvarandre i 2016 og blei skilt året etter. I mai 2019 stadfesta Märtha Louise at ho var i eit forhold med amerikanske Durek Verrett, også kjend som sjaman Durek. 31. august 2024 gifta dei seg i Geiranger.

Forholdet førte til fleire kontroversar, særleg rundt bruken til paret av prinsessetittelen i kommersiell samanheng. I 2022 blei det vedteke at Märtha Louise ikkje lenger skulle representere kongehuset, noko kongen sa at han var lei seg for.

Åra då alt rasa

2024 blei eit svært spennande år for kongefamilien – med negativt forteikn. I februar blei kong Harald sjuk og innlagt på sjukehus under ei reise til Malaysia. Han måtte hentast heim med eit medisinsk evakueringsfly og fekk operert inn pacemaker.

I august same år blei Mette-Marits son Marius Borg Høiby pågripen av politiet. Gjennom mellom anna nyttårstalen til kongen kom det fram at familien hadde det tøft.

– For mange har sikkert 2024 vore eit år på det jamne. For nokre eit år då livet fekk ei positiv vending. For andre igjen – året då alt rasa. For oss i familien har dette vore eit år då vi verkeleg blei sette på prøve, sa kongen.

Prøvelsane skulle vise seg å bli ytterlegare tøffe. I 2025 kom tiltalen mot Marius Borg Høiby, med rettssak og dom i 2026. Høiby anka dommen, der dei alvorlegaste punkta var fleire tilfelle av valdtekt utan samleie og vald i nære relasjonar.

Svigerdotter kronprinsesse Mette-Marits forverring av sjukdom medførte lungetransplantasjon på forsommaren 2026. I februar 2026 kom dessutan avsløringane om kronprinsesse Mette-Marits vennskap med Jeffrey Epstein, noko han uttalte seg om til pressa kort tid seinare, då han påpeika at kronprinsessa «ikke har gjort noe ulovlig».

– Ho braut dette sambandet, i motsetning til ein del andre i Noreg, veldig tidleg, sa kongen på fylkestur i Vestland i mai. Han reiste då aleine, fordi dronning Sonja var sjukmeld med hjarteflimmer.

Reisa varte livet ut

Trass i prøvelsane var det aldri snakk om å trekkje seg tilbake for kongen.

Allereie i sin første tale under signingsferda i 1991 slo kong Harald fast at han akta å bli på posten sin.

– Denne reisa for oss tek ikkje slutt neste veke, men vil vare livet ut, sa han.

Også etter at Danmarks dronning Margrethe abdiserte frå trona i januar 2024, var han like klar:

– Eg held fast på det eg har sagt heile tida, at eg har avlagt ein eid til Stortinget, og det varer livet ut, sa kongen til NTB.

(©NPK)